پشت ویترین پرزرق‌وبرق برندهای معتبری چون فرش تبریز و ورنی ارسباران، واقعیت دیگری جریان دارد، کارگاه‌هایی که یکی‌یکی خاموش می‌شوند، هنرمندانی که به‌دلیل نبود صرفه اقتصادی از حرفه خود جدا می‌شوند و نسل جوانی که دیگر انگیزه‌ای برای یادگیری این مهارت‌ها ندارد. کارشناسان می‌گویند اگرچه حذف شرط بیمه و افزایش تسهیلات می‌تواند بخشی از فشارها را کاهش دهد، اما آینده صنایع‌دستی استان تنها زمانی قابل‌اطمینان خواهد بود که آموزش‌های تخصصی و ساختاریافته، حلقه اتصال سنت با بازار و هنر با اقتصاد شود.

به گزارش پایگاه خبری تحلیلی بامداد تبریز به نقل از ایرنا، استان آذربایجان شرقی که از دیرباز به‌عنوان یکی از کانون‌های اصلی هنرهای سنتی و صنایع‌دستی ایران شناخته می‌شود، امروز همچنان گنجینه‌ای ارزشمند از مهارت‌ها، دانش بومی و خلاقیت‌های تاریخی را در خود جای داده است. از فرش‌های نفیس تبریز گرفته تا ورنی‌های ارسباران، روسری های کلاقه‌ای اسکو، سفال کوزه کنان و چرم‌دوزی سنتی، هر یک بخشی از هویت فرهنگی مردمان این خطه را روایت می‌کند.

اما بسیاری از این هنرها با وجود قدمت طولانی و ارزش اقتصادی، در سال‌های اخیر با چالش‌هایی مواجه شده‌اند که آینده آن‌ها را در هاله‌ای از ابهام قرار داده است.

فرش تبریز همچنان یکی از معتبرترین برندهای صنایع‌دستی ایران در جهان به شمار می‌رود و کیفیت بی‌بدیل، طرح‌های اصیل و مواد اولیه مرغوب آن موجب شده مشتریان بسیاری در خارج از کشور داشته باشد. با این حال، تولیدکنندگان می‌گویند افزایش چشمگیر قیمت پشم، ابریشم و رنگ‌های طبیعی، کاهش صادرات و رقابت شدید با فرش‌های ماشینی، عرصه را برای بافندگان تنگ کرده است.

رضا علیپور از تولیدکننده های باسابقه فرش تبریز می‌گوید بسیاری از بافندگان به دلیل نبود صرفه اقتصادی، کار را کنار گذاشته‌اند و اگر حمایت‌ها به‌موقع نباشد، فرش اصیل تبریز با خطر کم‌رنگ شدن مواجه می‌شود.

وی الضافه می کند: کفش تبریز برند ارزشمندی است اما برای فروش محصولات دست‌دوز هیچ زیرساخت دیجیتال یا تسهیلات رقابتی وجود ندارد. تولیدکننده کوچک توان رقابت با کارخانه‌ها را ندارد.

کارشناسان معتقدند با وجود ثبت جهانی شهر تبریز در حوزه فرش، ظرفیت‌های صادراتی این هنر هنوز به‌طور کامل فعال نشده است.

در مناطق اهر، کلیبر و خداآفرین، هنر ورنی‌بافی که ریشه در زندگی عشایر ارسباران دارد، همچنان توسط گروهی از زنان و دختران عشایر زنده نگه داشته شده است. ورنی‌ها با نقوش برگرفته از طبیعت کوهستانی و حیوانات منطقه، جلوه‌ای منحصربه‌فرد دارند و در بازارهای داخلی و خارجی مورد توجه هستند. با این حال، مهاجرت جوانان به شهرها، کاهش تعداد خانوارهای عشایری و نبود بازار ثابت، این هنر را نیز با تهدید روبه‌رو کرده است.

اکبر محمدی از بافندگان ورنی در منطقه خداآفرین می‌گوید: زحمتی که ماه‌ها برای بافت یک ورنی صرف می‌شود، معمولاً با قیمت پایینی خریداری می‌شود و این موضوع انگیزه بسیاری از بافندگان جوان را کاهش داده است.

وی خاطرنشان می کند: بسیاری از دختران جوان دیگر تمایلی به یادگیری ورنی ندارند. نبود بازار مطمئن باعث شده زحمات ماه‌ها کار ما به قیمت پایین خریداری شود.

در اسکو، چاپ سنتی کلاقه‌ای یا باتیک که از مشهورترین هنرهای رنگرزی منطقه است، همچنان به روش‌های سنتی و با استفاده از موم انجام می‌شود و پارچه‌های ابریشمی تولیدشده در این شهر هر سال توجه گردشگران بسیاری را جلب می‌کند. اما تولیدکنندگان این حوزه نیز از افزایش شدید قیمت ابریشم و نبود تبلیغات کافی برای معرفی این هنر گلایه دارند.

محمد نجفی یکی از هنرمندان اسکو معتقد است با وجود قابلیت صادراتی بالای کلاقه‌ای، نبود شبکه فروش حرفه‌ای و محدود بودن بازار داخلی، مانع توسعه این هنر شده است.

وی با بیان اینکه محصول ما قابلیت صادرات دارد، می افزاید: نبود تبلیغات کافی و نبود مسیرهای بازاررسانی بین‌المللی باعث شده فروش محدود بماند

سفالگری در زنوز و کوزه کنان نیز از جمله هنرهایی است که با وجود کیفیت ممتاز خاک منطقه، در سال‌های اخیر به دلیل محدود بودن بازار و عدم تطبیق محصولات با نیازهای روز، با کاهش تولید مواجه شده است. بسیاری از سفالگران معتقدند آموزش طراحی مدرن در کنار حفظ اصالت آثار می‌تواند به احیای بازار سفال کمک کند.

مهدی مقدسی یکی از سفالگران کوزه کنان اظهار می‌کند سفال سنتی اگرچه مشتریان خاصی دارد، اما برای جذب مصرف‌کنندگان جدید باید تغییراتی در فرم و کاربرد محصولات ایجاد شود.

وی اظهار می کند: سفال سنتی مشتری خاص خودش را دارد؛ اما امروز نیاز به خلاقیت و طراحی محصولات جدید حس می‌شود. اگر کارگاه‌ها بتوانند دوره‌های طراحی مدرن ببینند، بازار رونق خواهد گرفت.

در تبریز، هنر چرم‌دوزی و تولید کفش دست‌دوز که زمانی شهرتی ملی داشت، امروز زیر سایه تولیدات صنعتی و وارداتی قرار گرفته است. فعالان این حوزه می‌گویند نبود زیرساخت‌های دیجیتال برای فروش آنلاین، افزایش هزینه تولید و رقابت با محصولات ارزان کارخانه‌ای، بسیاری از کارگاه‌های کوچک را تعطیل کرده است.

کارشناسان حوزه صنایع‌دستی مهم‌ترین چالش‌های مشترک میان رشته‌های مختلف، کاهش تمایل نسل جوان به یادگیری هنرهای سنتی، نبود بازارهای مطمئن، افزایش هزینه مواد اولیه، نبود بیمه و حمایت‌های مالی کافی، کمبود نوآوری و حضور کم‌رنگ در بازارهای دیجیتال عنوان می کنند و معتقدند در صورت ادامه این روند، برخی از رشته‌های بومی استان در معرض فراموشی قرار خواهند گرفت.

با وجود این چالش‌ها، بسیاری از متخصصان بر این باورند که آذربایجان شرقی همچنان ظرفیت تبدیل شدن به یکی از قطب‌های اصلی صادرات صنایع‌دستی کشور را دارد. وجود برند جهانی فرش تبریز، تنوع گسترده رشته‌های هنری، جایگاه ویژه گردشگری فرهنگی در استان و امکان گسترش فروش آنلاین، از جمله فرصت‌هایی است که می‌تواند آینده صنایع‌دستی استان را تضمین کند. به گفته مسئولان، طرح‌هایی همچون ایجاد مراکز نوآوری صنایع‌دستی، توسعه بازارچه‌های دائمی و حمایت از حضور هنرمندان در نمایشگاه‌های خارجی در دستور کار قرار دارد؛ طرح‌هایی که اگر به‌طور کامل اجرا شود، می‌تواند بار دیگر صنایع‌دستی این خطه را به جایگاه شایسته‌اش بازگرداند.

حذف شرط بیمه، امید تازه برای هنرمندان

در این میان خبر حذف الزام بیمه تامین اجتماعی برای دریافت تسهیلات نوید بخش فعالان حوزه صنایع دستی است.

رئیس مرکز سرمایه‌گذاری و امور اقتصادی وزارت میراث‌ فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی هفته گذشته در نشست تشکل‌های حرفه‌ای و کارآفرینان صنایع‌دستی با بیان اینکه الزام بیمه تأمین اجتماعی برای دریافت تسهیلات حذف شده است، گفت: میانگین پرداخت تسهیلات صنایع دستی به ۱۷۰ میلیون تومان رسید.

علی اصغر شالبافیان در این نشست که در سالن فجر وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی برگزار شد، اعلام کرد: در راستای حمایت از هنرمندان این رشته، ۷۶ درصد از تسهیلات تخصیص یافته به این حوزه، به هنرمندان صنایع دستی اختصاص پیدا کرده است.

وی با بیان اینکه حدود ۹۵ درصد از پرونده‌های تسهیلات پرداختی، خارج از مراکز استان‌ها و در شهرها و روستاهای کم‌جمعیت هستند، گفت: این آمار نشان می‌دهد که بسیاری از هنرمندان صنایع دستی که در مناطق کمتر برخوردار سکونت دارند، توانسته‌اند از این تسهیلات بهره‌مند شوند. این امر با هم‌افزایی صورت گرفته با نهادهایی چون «بنیاد برکت» محقق شده است.

شالبافیان با اشاره به پیگیری‌های صورت گرفته و رفع موانع متعدد گفت: برای نخستین بار، سازوکاری ایجاد شد تا وزارت کار بتواند به صورت مستقیم و از ردیف بودجه‌ای جداگانه، تسهیلات لازم را به ذینفعان حوزه صنایع دستی ارائه دهد.

اما آنچه مسلم است آموزش یکی از مهم‌ترین عوامل در توسعه و پویایی هنر صنایع‌دستی به شمار می‌رود و نقش اساسی در حفظ، انتقال و ارتقای این هنرها دارد. صنایع‌دستی که ریشه در فرهنگ، تاریخ و هویت هر منطقه دارد، در صورتی می‌تواند به حیات خود ادامه دهد که مهارت‌ها و دانش مربوط به آن به نسل‌های جدید منتقل شود. در گذشته بسیاری از این مهارت‌ها از طریق شیوه سنتی استاد و شاگردی منتقل می‌شد، اما با تغییر سبک زندگی و کاهش تمایل نسل جوان به فعالیت در این حوزه، ضرورت ایجاد آموزش‌های ساختاریافته در مراکز آموزشی، دانشگاه‌ها و مؤسسات فنی و حرفه‌ای بیش از پیش احساس می‌شود. آموزش اصولی می‌تواند ضمن حفظ اصالت هنرهای سنتی، زمینه آشنایی هنرمندان با روش‌های نوین تولید و استانداردهای کیفی را نیز فراهم کند و در نتیجه کیفیت محصولات افزایش یابد و توان رقابت آن‌ها در بازارهای داخلی و خارجی بیشتر شود.

از سوی دیگر، آموزش می‌تواند نقش مهمی در ایجاد نوآوری و انطباق صنایع‌دستی با نیازهای بازار ایفا کند. بسیاری از محصولات سنتی در صورتی که با طراحی‌های خلاقانه و کاربردهای جدید همراه شوند، می‌توانند مخاطبان بیشتری جذب کنند. آموزش در حوزه‌هایی مانند طراحی، رنگ‌شناسی، بسته‌بندی و توسعه محصول به هنرمندان کمک می‌کند تا در عین حفظ هویت فرهنگی آثار خود، آن‌ها را با سلیقه و نیاز مصرف‌کنندگان امروزی هماهنگ کنند. همچنین در دنیای امروز که بخش مهمی از تجارت از طریق فضای مجازی و بازارهای دیجیتال انجام می‌شود، آموزش مهارت‌هایی مانند بازاریابی، برندینگ، فروش آنلاین و معرفی محصولات در شبکه‌های اجتماعی می‌تواند فرصت‌های جدیدی برای هنرمندان ایجاد کند و بازار فروش صنایع‌دستی را گسترش دهد.

علاوه بر این، آموزش در زمینه مدیریت کسب‌وکار، کارآفرینی و برنامه‌ریزی اقتصادی می‌تواند هنرمندان صنایع‌دستی را از تولیدکنندگان سنتی به کارآفرینان موفق تبدیل کند. آشنایی با روش‌های مدیریت کارگاه، برنامه‌ریزی تولید، کنترل هزینه‌ها و ایجاد شبکه‌های فروش، امکان ایجاد اشتغال پایدار را فراهم می‌کند و نقش مهمی در توسعه اقتصادی مناطق مختلف، به‌ویژه روستاها و مناطق عشایری، دارد. در مجموع می‌توان گفت آموزش نه‌تنها موجب حفظ میراث فرهنگی و مهارت‌های سنتی می‌شود، بلکه با تقویت نوآوری، افزایش کیفیت تولید و گسترش بازار فروش، زمینه رشد و شکوفایی صنایع‌دستی را نیز فراهم می‌کند و به همین دلیل یکی از مهم‌ترین ابزارها برای توسعه پایدار این حوزه به شمار می‌رود.

آموزش پیشران احیای صنایع دستی

بهنام رحیم‌زاده، سرپرست معاونت صنایع‌دستی آذربایجان‌شرقی در نشستی با تعدادی از مدیران آموزشگاه‌های صنایع‌دستی، با تشریح اهمیت آموزش‌های تخصصی در حفظ و ترویج هنرهای سنتی استان گفت: آموزش، پیشران اصلی در حفظ، احیا و توسعه شیوه‌های اصیل تولید صنایع‌دستی است و بدون توجه کافی به این بخش، کیفیت تولیدات کاهش یافته و بخش عظیمی از داشته‌های هویتی ما نیز در معرض فراموشی قرار می‌گیرد.

سرپرست معاونت صنایع‌دستی آذربایجان‌شرقی با تأکید بر جایگاه ویژه مراکز آموزشی در توانمندسازی فعالان این حوزه بیان کرد: آموزشگاه‌های صنایع‌دستی بازوان اجرایی ما در ترویج هنرهای بومی هستند و ارتقای سطح کیفی آموزش، تجهیز مراکز و حمایت از فرآیند مهارت‌آموزی از اولویت‌های معاونت است.

مدیران آموزشگاه‌ها ضمن ارائه نظرات و پیشنهادات خود، خواستار رفع چالش‌های موجود در روند تطبیق فرآیندهای آموزشی با قوانین سازمان فنی و حرفه‌ای شدند. مدیران آموزشگاه‌ها همچنین با اشاره به هزینه‌های جاری و نیازهای آموزشی، نسبت به پایین بودن سرانه آموزش‌های رایگان در مقایسه با هزینه‌ها انتقاد کرده و بر ضرورت بازنگری و حمایت بیشتر تأکید کردند.

رحیم‌زاده با اشاره به اهمیت دریافت بازخوردهای میدانی گفت: نظرات و تجربیات مدیران آموزشگاه‌ها به‌عنوان متولیان مستقیم آموزش، برای ما فرصتی ارزشمند است تا بتوانیم سیاست‌ها و برنامه‌های اجرایی این حوزه را بر اساس واقعیات، دقیق‌تر طراحی و پیگیری کنیم.

به گزارش ایرنا، در حالی‌ که فرش تبریز، ورنی ارسباران، کلاقه‌ای اسکو و دیگر هنرهای ریشه‌دار آذربایجان شرقی هنوز نام و نشان خود را در بازارهای جهانی حفظ کرده‌اند، واقعیت میدانی حکایت از فرسایش خاموش این میراث دارد؛ فرسایشی که از گرانی مواد اولیه و نبود بازار مطمئن آغاز می‌شود و تا کاهش انگیزه نسل جوان و عقب‌ماندن از رقابت دیجیتال ادامه می‌یابد. در چنین شرایطی، حذف برخی موانع اداری مانند الزام بیمه و بازگشت تمرکز بر آموزش‌های تخصصی، امیدی برای زنده نگه‌داشتن شریان‌های حیاتی این هنرها و جلوگیری از فراموشی بخشی از هویت منطقه به شمار می رود.

آذربایجان‌شرقی با دارا بودن بیش از ۸۶ رشته فعال از مجموع ۳۰۰ رشته صنایع‌دستی کشور و فعالیت بالغ بر ۳۰ هزار هنرمند دارای پروانه رسمی، به‌ غیر از حوزه فرش، یکی از استان‌های پایلوت و اثرگذار صنایع‌دستی در سطح ملی محسوب می شود.