نشست تخصصی کارگروه سلامت‌محور «خانه توسعه آذربایجان» با محوریت پایش هوای پاک و رفع آلایندگی نیروگاه حرارتی تبریز، به صحنه واکاوی صریح ابعاد بحران مازوت‌سوزی، سهم فزاینده ذرات معلق (PM)، عوارض وخیم سلامت عمومی، بهره وری کمتر از ۲۰ درصدی و نارسایی‌های ناشی از چندگانگی مدیریتی در استان تبدیل شد؛ نشستی که در پایان آن بر ضرورت ارتقای مطالبه رفع آلایندگی این نیروگاه به سطحی ملی و برپایی همایشی سراسری تأکید گردید.

به گزارش پایگاه خبری تحلیلی بامداد تبریز به نقل از ایسنا، کلان‌شهر تبریز در سال‌های اخیر هم‌راستا با تشدید ناترازی‌های حوزه انرژی، با یکی از پیچیده‌ترین چالش‌های زیست‌محیطی و بهداشتی خود یعنی مازوت‌سوزی نیروگاه‌های حرارتی دست به گریبان بوده است. تغییر تراز آلایندگی از منابع متحرک شهری به‌سوی منابع ثابت صنعتی، همراه با افت شدید کیفیت سوخت مایع مصرفی و بهره‌وری نازل تأسیسات، لایه‌های پنهانی از تبعات روانی، اجتماعی و سلامت‌محور را بر زیست‌بوم آذربایجان تحمیل کرده است.
از سوی دیگر، غفلت نسبی از احکام الزام‌آور محیط‌زیستی در اسناد بالادستی متأخر، مسیر اقدام دستگاه‌های استانی را با کندی مواجه ساخته و ورود نهادهای مدنی، نخبگان دانشگاهی و جامعه پزشکی را برای شکل‌دهی به یک «حکمرانی مشارکتی» و تبدیل این معضل منطقه‌ای به یک «مطالبه ملی» دوچندان ساخته است.

نیروگاه حرارتی تبریز؛ متهم ردیف اول جهش ذرات معلق
بر همین اساس، در نشست تخصصی کارگروه سلامت‌محور «خانه توسعه آذربایجان» که با حضور مدیرکل حفاظت محیط زیست آذربایجان شرقی، رئیس و اعضای هیئت‌مدیره خانه توسعه آذربایجان، قائم‌مقام اسبق شهرداری تبریز، جمعی از اساتید دانشگاه علوم پزشکی، مسئولان تشکل‌های مردم‌نهاد (سمن‌ها) و کارشناسان برجسته حوزه محیط زیست برگزار شد، وضعیت آلایندگی حوضه تنفسی تبریز به بحث گذاشته شد.
«محمدحسین حسن‌زاده»، مدیرکل حفاظت محیط زیست آذربایجان شرقی در این نشست با ارائه آماری از روند صعودی سهم صنایع در تولید آلاینده‌ها اظهار داشت: پیش از سال ۱۳۹۷، نزدیک به ۷۰ درصد از حجم آلودگی هوای کلان‌شهر تبریز ناشی از تردد خودروها و منابع متحرک بود، اما در سال‌های اخیر سهم نیروگاه حرارتی تبریز در انتشار ذرات معلق (PM) روندی فزاینده به خود گرفته است؛ امری که فرسایش خاک و آلودگی منابع آبی را نیز به دلیل درهم‌تنیدگی عناصر زیستی متأثر ساخته است.
وی با تشریح سناریوهای پیش‌رو در زمینه مدیریت سوخت مصرفی نیروگاه‌های استان افزود: واقعیت این است که یا باید تأمین پایدار سوخت گاز برای نیروگاه‌های تبریز و بناب تضمین شود و یا استفاده از سوخت مازوت باکیفیت و کم‌سولفور (حدود نیم درصد گوگرد) در دستور کار قرار گیرد؛ در حالی که ارزیابی‌ها نشان می‌دهد مازوت مصرفی گاه تا ۶ درصد حاوی سولفور است که تهدیدی مستقیم به‌شمار می‌رود.
حسن‌زاده همچنین به چالش‌های سازه‌ای و راندمان این مجموعه اشاره کرد و گفت: احداث نیروگاه جدید در شعاع ۳۰ کیلومتری تبریز در عمل امکان‌پذیر نیست، اما راهکار کلیدی، بازتوانی (Repowering) نیروگاه فعلی است. در شرایطی که راندمان نیروگاه تبریز به زیر ۲۰ درصد سقوط کرده، بازتوانی آن می‌تواند مصرف سوخت و انتشار آلاینده‌ها را به‌طور چشمگیری مهار کند.

تبعات بهداشتی، روانی و لزوم گذر به «حکمرانی مشارکتی»
ابعاد سلامت‌محور و جامعه‌شناختی آلودگی هوا از دیگر مباحث محوری این گردهمایی تخصصی بود.
دکتر مهستی علیزاده، رئیس مرکز تحقیقات عوامل اجتماعی مؤثر بر سلامت دانشگاه علوم پزشکی تبریز، با تأکید بر نقش بنیادین جامعه پزشکی در آگاهی‌بخشی گفت: پیام‌های بهداشتی و هدایت افکار عمومی از طریق رسانه‌ها گامی اساسی در مهار آسیب‌هاست. برنامه‌های مداخله‌ای باید از مسیر فرهنگ‌سازی به سطح آموزش عمومی ارتقا یابند؛ بی‌آنکه در جامعه هراس‌افکنی شود، مداخلات باید از طریق پویش‌های تخصصی و ساختاریافته به مرحله اجرا برسند.
در ادامه، دکتر محمدزکریا پزشکی، عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی تبریز هم با آسیب‌شناسی نظام‌های تصمیم‌گیری فنی و انحصار کارشناسی اظهار کرد: تجربه نشان داده هرگاه تصمیم‌گیری‌های کلان بدون مداخله و نظر مستقیم جامعه صورت گیرد، بحران‌ها تعمیق می‌شوند. در موضوع نیروگاه تبریز، حتی می‌توان فرآیند مسئله‌شناسی را به سطح مدارس و آینده‌سازان گسترش داد، زیرا تصمیم‌گیران واقعی باید شهروندان باشند؛ در حالی که هم‌اکنون این چرخه محدود به دیوان‌سالاران و متخصصان است.
وی با برشمردن عوارض هولناک آلودگی مستمر بر جسم و روان شهروندان خاطرنشان کرد: افزایش نرخ ناباروری، عوارض روانی و تمایل به خودکشی، چاقی، سکته‌ها و آریتمی‌های حاد قلبی همگی ریشه در آلودگی هوا دارند. خروج از این وضعیت مستلزم استقرار مدل حکمرانی مشارکتی مبتنی بر ‘تفکر سیستمی’ است.
همچنین وهاب اصل‌رحیمی، روان‌شناس و مدیر اسبق سلامت مدارس استان، بر ضرورت دوری از نگرش‌های خطی تأکید کرد و یادآور شد: سلامت روان یک سرمایه اجتماعی پویا است که باید به ‘امید مشارکتی’ بینجامد تا رفتارهای شهروندی را متحول سازد. سمن‌های زیست‌محیطی با فعال‌سازی مشارکت‌های محله‌محور می‌توانند استرس اجتماعی و حس درماندگی ناشی از بحران‌های محیط‌زیستی را به کنشگری سازنده تبدیل کنند.

چندگانگی مدیریتی؛ مانع ورود سرمایه‌گذاران بخش خصوصی
در بخش دیگری از این نشست، موانع ساختاری در مدیریت زیست‌محیطی آذربایجان شرقی مورد واکاوی قرار گرفت.
مرتضی آبدار، قائم‌مقام اسبق شهردار تبریز، با انتقاد از ناهماهنگی در تصمیم‌گیری‌های استانی اظهار کرد: یکی از چالش‌های اساسی استان، فقدان مدیریت واحد است. تعدد مراجع تصمیم‌گیر موجب شده سرمایه‌گذارانی که آمادگی دارند بدون تحمیل بار مالی بر دوش دولت وارد پروژه شوند، در راهروهای اداری و پاس‌کاری بین دستگاه‌ها سردرگم و دلسرد شوند. تا پیش از فرارسیدن فصول سرد سال باید این گره‌ها گشوده شود، چراکه خیلی زود، دیر می‌شود.

از کم‌توجهی اسناد بالادستی تا ضرورت ارتقای موضوع به یک مطالبه ملی
کارشناسان حاضر در نشست با مقایسه برنامه‌های توسعه‌ای کشور خاطرنشان کردند: در حالی که در قانون برنامه ششم توسعه تکالیف مشخص و گسترده‌ای برای صیانت از محیط زیست پیش‌بینی شده بود، در برنامه هفتم توسعه این حساسیت کمرنگ شده و اختیارات و بسترهای اجرایی استان‌ها در مقابله با چالش‌های حادی همچون مازوت‌سوزی با نارسایی مواجه شده است. حاضرین تأکید کردند که تداوم مازوت‌سوزی سنگین در نیروگاه تبریز در قیاس با حذف یا مدیریت آن در برخی دیگر از کلان‌شهرها، نوعی ناعدالتی منطقه‌ای است که نیازمند تعدیل فوری است.
در جمع‌بندی این گردهمایی، دکتر محمدعلی سبحان‌اللهی، رئیس هیئت‌مدیره خانه توسعه آذربایجان، محوریت توسعه انسانی را ضامن خروج از بحران‌ها دانست و گفت: اگر انسان‌ها توسعه یابند، جامعه نیز مسیر پیشرفت را با شتاب سپری خواهد کرد؛ از این رو ارتقای سطح آگاهی عمومی یک الزام است. امکانات و ظرفیت‌های قابل‌توجهی در کشور وجود دارد و باید ضمن تعامل سازنده با دولت، حل معضل آلایندگی نیروگاه حرارتی تبریز را برای بهبود شاخص‌های زیستی شهروندان تا حصول نتیجه پیگیری کنیم.
بر اساس مصوبه این کارگروه، مقرر شد با مشارکت دستگاه‌های متولی، جامعه دانشگاهی و نهادهای مدنی، مقدمات لازم برای برگزاری همایشی در تراز ملی با هدف تبدیل پرونده آلایندگی نیروگاه تبریز به یک اولویت کشوری فراهم شود.
به گزارش ایرنا، حدود ۵۰ سال از ساخت نیروگاه حرارتی تبریز می گذرد و به خاطر فرسودگی بخشی از تجهیزات با بهره وری پایین در خدمت تامین برق کلانشهر تبریز است.
این نیروگاه که از نوع حرارتی است در سال ۱۳۵۶ و با ظرفیت اسمی ۷۰۰ مگاوات در ساعت در ۲ واحد از سوی شرکت فرانسوی در جنوب غرب تبریز و در زمینی به مساحت ۲۰۰ هکتار ساخته شد.
نیروگاه تبریز در ابتدا فقط با سوخت مازوت کار می کرد اما بعدها و به دلیل آلودگی که ایجاد می کرد گازسوز شد و به غیر از ماه های سرد سال که مصرف گاز خانگی بالا می رود این نیروگاه با سوخت گاز، کار می کند.
مصرف روزانه این نیروگاه حدود چهار میلیون لیتر یا متر مکعب است و در فصول سرد به طور ترکیبی ۲ میلیون لیتر مازوت و ۲ میلیون مترمکعب گاز مصرف می کند و با مصرف هر لیتر مازوت یا هر مترمکعب گاز سه مگاوات برق تولید می کند.