صنایع‌دستی به‌ویژه ورنی‌بافی، گلیم، جاجیم و قالیچه‌های عشایری در سال‌های اخیر نقشی پررنگ در معیشت عشایر آذربایجان شرقی پیدا کرده و به یکی از اصلی‌ترین منابع درآمدی خانوارهای کوچ‌رو تبدیل شده است.

به گزارش پایگاه خبری تحلیلی بامداد تبریز به نقل از ایرنا، براساس بررسی‌های انجام‌شده، کاهش صرفه اقتصادی دامداری سنتی، نوسان قیمت نهاده‌های دامی و محدودیت‌های اقلیمی باعث شده است که سهم صنایع‌دستی در درآمد عشایر استان به‌طور محسوسی افزایش یابد، به طوری که در برخی مناطق از جمله قره‌داغ، کلیبر و اهر این سهم به ۳۰ تا ۴۰ درصد درآمد خانواده‌ها می‌رسد.

در حال حاضر ورنی عشایر ارسباران که ثبت جهانی نیز دارد، مهم‌ترین محصول صنایع‌دستی عشایر آذربایجان شرقی محسوب می‌شود که علاوه بر بازارهای داخلی، در سال‌های اخیر جایگاه ویژه‌ای در صادرات صنایع‌دستی ایران پیدا کرده است.

زنان عشایر که محور اصلی تولید این محصولات هستند، می‌گویند افزایش تقاضا موجب شده نقش آنان در اقتصاد خانوار بیش‌ازپیش برجسته شود.

مسئولان حوزه عشایری آذربایجان شرقی نیز از توسعه بازارچه‌های دائمی صنایع‌دستی در تبریز و اهر، تشکیل صندوق‌های خرد زنان عشایری و برنامه‌ریزی برای پیوند صنایع‌دستی با گردشگری عشایری به‌عنوان مهم‌ترین اقدامات حمایتی اخیر یاد می‌کنند.

در همین حال کارشناسان نیز معتقدند که در دسترس بودن مواد اولیه مانند پشم دام‌های عشایر، امکان تولید در تمام فصول و نیاز اندک به سرمایه اولیه، صنایع‌دستی را به یک فعالیت اقتصادی پایدار برای عشایر تبدیل کرده است.

هر چند افزایش سهم صنایع‌دستی در معیشت عشایر آذربایجان شرقی نه‌تنها به توانمندسازی اقتصادی زنان و ایجاد درآمد پایدار منجر شده، بلکه نقش مهمی در حفظ فرهنگ بومی و جلوگیری از مهاجرت جمعیت عشایری داشته است، با این حال، نبود شبکه فروش منسجم، مشکلات حمل‌ونقل و کمبود بیمه هنرمندان عشایری همچنان از چالش‌های جدی این حوزه به‌شمار می‌رود.

ضرورت ساماندهی مهارت های سنتی و ظرفیت های تولیدی عشایر

سرپرست معاونت صنایع‌دستی آذربایجان‌شرقی در گفت وگو با ایرنا با اشاره به ضرورت هم‌افزایی اداره‌کل امور عشایری و میراث‌فرهنگی استان برای تقویت ظرفیت‌های جامعه عشایری، توسعه کسب‌وکارهای مبتنی بر بافته‌های داری را محور اشتغال‌زایی این جوامع دانست و از برنامه‌ریزی مشترک برای صدور مجوز، ارائه تسهیلات و مشارکت در برگزاری نمایشگاه‌ها خبر داد.

بهنام رحیم‌زاده با تأکید بر اهمیت ظرفیت‌های موجود در جامعه عشایری گفت: جامعه عشایری استان مهارت‌های اصیل و ارزشمندی در حوزه بافته‌های داری دارد. مهارت‌هایی که اگر به کسب‌وکار تبدیل شوند، می‌توانند نقش مؤثری در بهبود معیشت خانوار داشته باشند.

رحیم‌زاده افزود: هدف ما این است که از توانمندی‌های موجود در جامعه عشایری به‌صورت ساختارمند بهره‌برداری شود؛ به این معنا که مهارت‌های سنتی و ظرفیت‌های تولیدی موجود ابتدا ساماندهی شده و به تولید منظم و قابل عرضه تبدیل شود، سپس این تولیدات از طریق مسیرهای مشخص و برنامه‌ریزی‌شده به بازار هدایت شود تا در نهایت بتواند به درآمد پایدار و قابل اتکا برای خانوارهای عشایری منجر شود و این چرخه سه‌مرحله‌ای مهارت، تولید و بازار به‌عنوان پایه اصلی ایجاد اشتغال مؤثر در جامعه هدف عمل کند.

رحیم‌زاده همچنین با اشاره به اهمیت بافته‌های داری در اقتصاد عشایر اظهار کرد: بافته‌های داری یک محصول فرهنگی و نمونه‌ای واقعی از اقتصاد مقاومتی است. این تولیدات قابلیت رقابت در بازارهای استانی و حتی ملی را دارند و ما باید از این ظرفیت برای ایجاد اشتغال پایدار در جامعه عشایری بهره ببریم.

سرپرست معاونت صنایع‌دستی استان مشارکت در برگزاری نمایشگاه‌های داخلی، حمایت از فروش محصولات و ایجاد بازارهای مناسب را برای معرفی بهتر توانمندی‌های عشایری ضروری دانست و گفت: این امر، هم موجب افزایش درآمد هنرمندان می‌شود و هم چرخه تولید و عرضه را تقویت می‌کند.

تقویت اقتصاد عشایر آذربایجان‌شرقی با توسعه صنایع‌دستی

معاون توسعه و امور زیربنایی اداره کل امور عشایر آذربایجان‌شرقی نیز به ایرنا گفت: توسعه و حمایت از صنایع‌دستی عشایری، به‌ویژه ورنی‌بافی، از مهم‌ترین برنامه‌ها برای افزایش درآمد و تقویت تاب‌آوری اقتصادی خانوارهای عشایری استان است.

واقف عنایتی با اشاره به پیشینه طولانی عشایر در تولید دست‌بافته‌های اصیل اظهار کرد: صنایع‌دستی بخش مهمی از هویت فرهنگی عشایر به شمار می‌رود و در عین حال می‌تواند به عنوان منبعی پایدار برای تأمین معیشت خانوارهای عشایری نقش‌آفرینی کند.

وی افزود: طی سال‌های گذشته کاهش بازار فروش و نبود نظام حمایتی کافی، تولید برخی صنایع‌دستی از جمله ورنی را با چالش‌هایی مواجه کرده بود، اما اداره کل امور عشایر آذربایجان‌شرقی با برنامه‌ریزی هدفمند درصدد احیای این ظرفیت ارزشمند است.

عنایتی با بیان اینکه شناسایی و تقویت توانمندی‌های تولیدکنندگان، ارائه آموزش‌های تخصصی، حمایت از تولید و توسعه بازاریابی در دستور کار قرار دارد، ادامه داد: ایجاد پوشش حمایتی مناسب می‌تواند علاوه بر افزایش بهره‌وری، زمینه هم‌افزایی میان تولیدکنندگان و شکل‌گیری شبکه‌های گسترده فروش را فراهم کند.

وی تأکید کرد: صنایع‌دستی عشایری به‌ویژه ورنی‌بافی، علاوه بر حفظ میراث فرهنگی، می‌تواند به عنوان پیشران توسعه اقتصادی خانوارهای عشایری عمل کرده و تاب‌آوری آنان را در برابر نوسانات اقتصادی افزایش دهد.

معاون توسعه و امور زیربنایی اداره کل امور عشایر آذربایجان‌شرقی همچنین بر ضرورت همکاری و هم‌افزایی با اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان تأکید کرد و گفت: با تعامل دستگاه‌های مرتبط می‌توان ظرفیت‌های موجود در حوزه آموزش، تولید و بازاررسانی صنایع‌دستی عشایری را بیش از پیش تقویت کرد.

عشایر چه می گویند؟

در کنار آمارها و برنامه‌های حمایتی اعلام‌شده، گفت‌وگو با عشایر آذربایجان‌شرقی نشان می‌دهد که صنایع‌دستی اگرچه به یکی از ستون‌های اصلی معیشت خانوارهای عشایری تبدیل شده، اما همچنان با چالش‌هایی جدی در مسیر تولید و فروش روبه‌روست.

زهرا محمدی از زنان عشایر ایل قره‌داغ که بیش از ۱۵ سال سابقه ورنی‌بافی دارد، به خبرنگار ایرنا گفت: ورنی‌بافی امروز برای بسیاری از خانواده‌های عشایری فقط یک هنر نیست، بلکه منبع اصلی درآمد است، اما مشکل اصلی ما فروش محصول است؛ گاهی ماه‌ها زمان می‌برد تا بتوانیم دست‌بافته‌هایمان را به قیمت مناسب بفروشیم.

وی با اشاره به نقش زنان در اقتصاد عشایری افزود: بیشتر کار تولید صنایع‌دستی برعهده زنان است و اگر بازارچه‌های دائمی و نمایشگاه‌های بیشتری ایجاد شود، زنان عشایر می‌توانند سهم پررنگ‌تری در تأمین هزینه‌های زندگی داشته باشند.

علی قاسمی از عشایر منطقه کلیبر نیز یکی از دغدغه‌های اصلی تولیدکنندگان صنایع‌دستی را افزایش هزینه‌ها عنوان کرد و گفت: گرانی نخ، رنگ و برخی مواد اولیه باعث شده سود صنایع‌دستی کاهش پیدا کند و در برخی مواقع تولید برای عشایر صرفه اقتصادی نداشته باشد.

وی ادامه داد: اگر مواد اولیه با قیمت مناسب‌تر در اختیار عشایر قرار گیرد یا تسهیلات کم‌بهره برای تولیدکنندگان صنایع‌دستی پیش‌بینی شود، بسیاری از خانوارها می‌توانند حجم تولید خود را افزایش دهند.

همچنین سکینه جعفری از زنان عشایر منطقه اهر با اشاره به نبود پوشش بیمه‌ای برای هنرمندان عشایری اظهار کرد: بیشتر زنان فعال در حوزه صنایع‌دستی بیمه نیستند و این موضوع نگرانی جدی برای آینده شغلی ما ایجاد کرده است.

وی افزود: صنایع‌دستی فقط یک منبع درآمد نیست، بلکه بخشی از هویت و فرهنگ عشایری ماست و حمایت از هنرمندان این حوزه می‌تواند هم به حفظ این فرهنگ کمک کند و هم مانع مهاجرت عشایر به شهرها شود.

به گفته عشایر، تقویت شبکه‌های فروش، توسعه بازارچه‌های محلی، حمایت بیمه‌ای و کاهش هزینه‌های تولید می‌تواند نقش صنایع‌دستی را در افزایش تاب‌آوری اقتصادی خانوارهای عشایری آذربایجان‌شرقی بیش از پیش تقویت کند.