پیشینه تمدنی تبریز همواره در هاله ای از ابهام مستور است؛ پیشینه ای که قبل از ظهور اسلام اسیر ظن ها و گمان ها و گاهی اغراض هاست و بعد از ظهور اسلام سیمای پرشکوهش نظر جهانیان را معطوف خود کرد و در گستره وسیع حکومت اسلامی به ‘ قبۀ الاسلام ‘ مشهور شد.
[تبریز برگ زرین تاریخ ایران زمین/ بازدید از آرمیده در دامنه های سرخاب را از دست ندهید]

البته حفاری های حدود یک دهه قبل مسجد کبود که به ایجاد موزه اختصاصی ‘عصر آهن’ و کشف آثار تمدنی بیش از سه هزار ساله تبریز در چنددین لایه باستانشناسی منجر شد، پیشینه مبهم این کهن شهر را که عده ای به زبیده خاتون، همسر هارون الرشید و جمعی دیگر به سارگن دوم، پادشاه آشور نسبت می دادند، آشکار کرد و نشان داد که پنج بار پایتختی تبریز برای حکومت های ایرانی مبتنی بر خشت های استواری است که تاریخ دیرین آن را تشکیل می دهد.
و امروز تبریز، شهری آرامیده در دامنه ارتفاعات عینالی یا به قولی محلی ها ‘قرمیزی توپراق’ (سرخاب) است که همچون دژی تسخیرناپذیر به نظاره تاریخ این مرز و بوم نشسته و از سر ایران اسلامی حراست و نگهبانی می کند.
این شهر در شاهراه ابریشم، شرق را با غرب پیوند داده و رونق اقتصادی اش به بنیان بازارها و کاروان سراهایی منجر شده که عظیم ترین مکان مسقف پهنه گیتی با عنوان ‘بازار تبریز’ است.
شهر تاریخی تبریز در طول تاریخ، دوره های طلایی متعددی را همچون دوران پایتختی، دوران ولیعهد نشینی، دوران شکوفایی تجاری، اقتصادی و هنری سپره کرده است.
زمانی مکتب تبریز در عرصه هنر، تحول شگرفی را موجب شده است که امروزه آثار کم نظیر آن دوره، زینت بخش موزه های جهان است.
تبریز یگانه شهر صاحب مقبره الشعرا است؛ مقبره ای که خاقانی ها، همام ها، قطران ها و سرانجام واپسین مقتدر آسمان شعر و ادب، شهریار شیرین سخن، در آن مکان مقدس آرمیده است.
اگر چه این شهر از بلایای زمینی و آسمانی در امان نمانده است و زلزله ها، سیل ها، بیماری های واگیر، جنگ ها و غیره تبریز را آشفته کرده است اما این شهر همیشه سرفراز به قول ‘یحیی ذکاء’، هر بار از زیر ویرانه ها و خاکسترهای شهر پیشین همچون سمندری، زنده تر و سرفرازانه تر قد برافراشته، زندگی از سر گرفته و هیچگاه زبون پیشامدها و بازی های روزگار نشده است.
نقش بنیادین تبریز در نهضت تنباکو به استناد مدارک موجود به اثبات رسیده که در پی آن میرزای شیرازی فتوای معروف خود را صادر کرده است.
قیام عظیم مشروطیت و نقش تبریز در اعطای مشروطه به مردم آن زمان، امر مبرهنی است که حکایت گر دلیری مردان با اراده ای چون زنده یادان ستارخان سردار ملی، باقرخان سالار ملی، ثقه الاسلام، شیخ محمدخیابانی، علی مسیو، حسین خان باغبان و صدها سردار نامدار و گمنام دیگر است.
بعد از قیام مشروطه و وقایع مختلف، تبریز پس از سپری ساختن سال های بحرانی نیمه نخست دهه ۱۳۲۰ شمسی، سال ۱۳۳۲ در نهضت ملی نفت یکی از ارکان حرکت های آن زمان در سراسر کشور به شمار رفت و گواه این ادعا، صفحه های حاکی از شور و حال انقلابی مطبوعات تبریز در آن سال ها و ملاقات های سید اسماعیل پیمان با آیت ا… کاشانی و دکتر مصدق است.
در نهضت خرداد سال ۱۳۴۲ نیز بازاریان تبریز با بستن بازار و خطبای تبریز با ایراد سخنرانی های مهم و پخش شب نامه ها و حرکت های اصیل انقلابی، دین خود را ادا کردند و سرانجام در ۲۹ بهمن سال ۵۶ با حرکتی توفنده بنیاد شاهنشاهی دو هزار و ۵۰۰ ساله را به لرزه درآوردند و عظمت واقعه به قدری غیرمنتظره و خارق العاده بود که رژیم شاهی را دچار سردرگمی ساخت و ساواک با تمامی ادعاهای پرطمطراق خود عاجزانه به تقلا برخاست.
مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری آذربایجان شرقی نیز در روزگار جدید انتخاب تبریز به عنوان شهر جهانی بافت قالی، وجود ۱۸ موزه تخصصی، آثار تاریخی متعدد ملی و جهانی، داشتن اماکن تفریحی متعدد را حاصل پشتوانه تاریخی این شهر می داند.
فرزین حق پرست، ساماندهی مجموعه های تاریخی، بهسازی بافت تاریخی و تشویق سرمایه گذاران برای احداث مراکز اقامتی مدرن را از برنامه های اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی آذربایجان شرقی برای سال های آتی دانست و بر عزم ملی و استانی برای تحقق این برنامه ها تاکید کرد.
وی با اشاره به ظرفیت های گردشگری و تارخی این کلانشهر، احداث و تجهیز و ایجاد موزه های فرش، مطبوعات، صدا، صنایع دستی و نقاشی را از دیگر برنامه های در دست اقدام اداره کل میراث فرهنگی،صنایع دستی و گردشگری آذربایجان شرقی برای برجسته سازی تاریخ تمدنی تبریز در دوران قدیم و معاصر عنوان کرد.
بررسی آمارها نیز حاکی از آن است که تا زمان حاضر بیش از یک هزار و ۵۰۰ اثر استان در حوزه میراث غیرمنقول، ناملموس و طبیعی در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
شهر تبریز با حدود دو میلیون نفر جمعیت، بزرگترین و پرجمعیت ترین شهر شمال غرب کشور و از شهرهای مورد توجه گردشگران داخلی و خارجی است.
گزارش از: علیرضا فولادی